An toàn thông tin trong kỷ nguyên AI: 5 kỹ năng bảo mật thiết yếu cho người dùng Internet Việt Nam năm 2026

Kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo mang lại vô số tiện ích, nhưng đồng thời cũng mở ra những mối đe dọa an ninh mạng chưa từng có. Theo báo cáo của Cục An toàn thông tin, số vụ tấn công mạng nhắm vào người dùng cá nhân tại Việt Nam tăng hơn 40% trong năm 2025, với nhiều chiến thuật lừa đảo được tăng cường bởi AI tổng hợp giọng nói và hình ảnh deepfake. Trước thực trạng đó, mỗi người dùng Internet cần trang bị cho mình nền tảng bảo mật vững chắc để tự bảo vệ trong môi trường số ngày càng phức tạp.

1. Nhận diện lừa đảo do AI tạo ra (AI-generated phishing)

Các cuộc tấn công lừa đảo truyền thống thường dễ bị phát hiện qua lỗi chính tả và văn phong vụng về. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ của các mô hình ngôn ngữ lớn, kẻ tấn công hiện có thể soạn email, tin nhắn giả mạo hoàn toàn chuẩn xác về ngữ pháp và ngữ điệu, thậm chí giả lập giọng nói hoặc khuôn mặt của người thân qua deepfake.

Để phòng thủ hiệu quả, người dùng Internet cần áp dụng nguyên tắc “xác minh ngoài kênh”: khi nhận được yêu cầu chuyển tiền, cung cấp mật khẩu hay thông tin cá nhân qua bất kỳ kênh nào, hãy gọi điện trực tiếp đến số điện thoại đã biết trước của người liên hệ để xác nhận. Đừng bao giờ gọi lại theo số được cung cấp trong tin nhắn đáng ngờ. Ngoài ra, hãy chú ý đến những chi tiết bất thường trong video call như ánh sáng không đồng đều, chuyển động môi không khớp âm thanh hoặc nền hình bị nhòe bất thường.

2. Quản lý mật khẩu và xác thực đa yếu tố (MFA)

Mật khẩu yếu vẫn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất tài khoản. Theo thống kê của VnExpress, hơn 60% người dùng Internet tại Việt Nam sử dụng cùng một mật khẩu cho nhiều dịch vụ khác nhau, tạo ra hiệu ứng domino nguy hiểm khi một tài khoản bị xâm phạm.

Giải pháp tối ưu là sử dụng trình quản lý mật khẩu (password manager) như Bitwarden hoặc 1Password để tạo và lưu trữ mật khẩu ngẫu nhiên, dài ít nhất 16 ký tự cho từng tài khoản. Bên cạnh đó, hãy bật xác thực đa yếu tố (MFA) cho tất cả tài khoản quan trọng, ưu tiên dùng ứng dụng xác thực (authenticator app) thay vì SMS vì SMS có thể bị tấn công qua SIM swapping. Đặc biệt, tài khoản ngân hàng, email chính và mạng xã hội phải được bảo vệ bằng MFA mà không có ngoại lệ.

3. Bảo vệ dữ liệu cá nhân trước các nền tảng AI

Nhiều dịch vụ AI miễn phí đang thu thập dữ liệu người dùng để huấn luyện mô hình, bao gồm cả những thông tin nhạy cảm mà người dùng vô tình chia sẻ trong quá trình sử dụng. Tại Việt Nam, Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân đã có hiệu lực, nhưng nhiều người dùng vẫn chưa nắm rõ quyền lợi của mình.

Nguyên tắc cần nhớ là không bao giờ nhập vào các công cụ AI những thông tin như số CCCD, mã số thuế, thông tin y tế, dữ liệu khách hàng của doanh nghiệp hay bất kỳ thông tin bí mật nào. Trước khi dùng một dịch vụ AI mới, hãy đọc chính sách quyền riêng tư để biết dữ liệu của bạn được lưu trữ và sử dụng như thế nào. Ngoài ra, hãy thường xuyên kiểm tra và thu hồi quyền truy cập của các ứng dụng bên thứ ba đối với tài khoản Google, Facebook hay Apple của bạn.

4. Cập nhật phần mềm và vá lỗ hổng bảo mật kịp thời

Các lỗ hổng bảo mật chưa được vá (unpatched vulnerabilities) là cánh cửa rộng mở cho hacker. Trong năm 2025, nhiều cuộc tấn công ransomware nhắm vào doanh nghiệp Việt Nam đã khai thác các lỗ hổng trên hệ điều hành Windows và phần mềm VPN đã được công bố bản vá từ nhiều tháng trước nhưng chưa được cập nhật.

Người dùng cá nhân cần bật chế độ cập nhật tự động cho hệ điều hành, trình duyệt và các ứng dụng thường dùng. Đối với điện thoại thông minh, hãy cập nhật hệ điều hành ngay khi có bản vá bảo mật thay vì trì hoãn vì lý do dung lượng hay tốc độ. Đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ, nên thiết lập quy trình quản lý bản vá (patch management) định kỳ ít nhất mỗi tháng một lần và kiểm tra các thiết bị IoT trong mạng nội bộ vì đây thường là điểm yếu bị bỏ qua nhiều nhất.

5. Sao lưu dữ liệu theo nguyên tắc 3-2-1 và phòng chống ransomware

Ransomware vẫn là mối đe dọa hàng đầu trong năm 2026, với các biến thể mới có khả năng vô hiệu hóa bản sao lưu trực tuyến trước khi mã hóa dữ liệu chính. Cục An toàn thông tin đã ghi nhận hàng trăm vụ tấn công ransomware nhắm vào tổ chức và cá nhân tại Việt Nam, gây thiệt hại hàng tỷ đồng.

Nguyên tắc sao lưu 3-2-1 là nền tảng phòng thủ hiệu quả: giữ 3 bản sao dữ liệu, lưu trên 2 loại phương tiện khác nhau và 1 bản phải được lưu ngoại tuyến (offline) hoặc ở vị trí địa lý khác. Đối với dữ liệu quan trọng như hình ảnh gia đình, tài liệu công việc hay dữ liệu kinh doanh, hãy sao lưu định kỳ lên ổ cứng ngoài (không kết nối mạng thường xuyên) kết hợp với dịch vụ đám mây có tính năng versioning. Quan trọng hơn, hãy thử khôi phục dữ liệu từ bản sao lưu ít nhất mỗi quý một lần để đảm bảo bản sao lưu thực sự hoạt động khi cần thiết.

Kết luận: An toàn thông tin không phải là trách nhiệm của riêng bộ phận kỹ thuật hay cơ quan nhà nước mà là kỹ năng sống thiết yếu của mỗi người dùng Internet trong thời đại AI. Năm kỹ năng trên không đòi hỏi kiến thức chuyên sâu nhưng nếu được thực hành nhất quán, chúng sẽ giúp bạn giảm thiểu đáng kể nguy cơ trở thành nạn nhân của các cuộc tấn công mạng ngày càng tinh vi.

VNCyberS tổng hợp từ: VnExpress, Cục An toàn thông tin và các báo cáo bảo mật 2026.