Khi người dùng hôm nay cài một phần mềm bảo mật và kỳ vọng nó chặn được virus, ransomware, spyware hay phishing, ít ai nhớ rằng ngành diệt virus bắt đầu từ một thời kỳ rất khác: máy tính chưa nối mạng rộng khắp, khái niệm tội phạm mạng còn mơ hồ và “antivirus” thậm chí chưa phải là một ngành kinh doanh đúng nghĩa.
Bài viết này thuộc chuyên mục Hồ sơ, nhìn lại cách ngành diệt virus hình thành, từ những thí nghiệm đầu tiên như Creeper và Reaper, đến giai đoạn bùng nổ của các công ty như McAfee, Norton, Avast và Kaspersky.
Mầm mống đầu tiên xuất hiện từ trước khi có antivirus
Năm 1949, nhà toán học John von Neumann đã mô tả ý tưởng về các chương trình có khả năng tự sao chép. Khi đó, đây vẫn là lý thuyết. Phải đến đầu thập niên 1970, thế giới mới chứng kiến ví dụ gần giống virus đầu tiên: Creeper, một chương trình thử nghiệm lan trên các máy DEC PDP-10 chạy hệ điều hành TENEX.
Để xử lý Creeper, Ray Tomlinson phát triển Reaper, thường được nhắc đến như tiền thân của công cụ diệt virus. Nhưng Reaper thực ra chưa phải antivirus theo nghĩa hiện đại, vì nó cũng là một chương trình tự lan để tìm và xóa Creeper.
Cuối thập niên 1980, antivirus trở thành sản phẩm thực thụ
Bước ngoặt thật sự đến vào cuối thập niên 1980, khi virus máy tính bắt đầu lan rộng trên DOS, Atari ST và các hệ máy cá nhân khác. Năm 1987, chuyên gia bảo mật người Đức Bernd Fix được ghi nhận là đã viết chương trình loại bỏ virus Vienna. Đây là một trong những cột mốc đầu tiên cho thấy virus không chỉ có thể bị phát hiện mà còn có thể bị loại bỏ bằng phần mềm chuyên dụng.
Cũng trong giai đoạn này, G Data phát hành một trong những sản phẩm antivirus thương mại sớm nhất. Năm 1987, McAfee Associates được thành lập và sớm tung ra VirusScan. Không lâu sau, Symantec đưa thương hiệu Norton AntiVirus vào thị trường đầu thập niên 1990. Ở châu Âu, các tên tuổi như Avast, AVG, ESET hay Kaspersky cũng dần nổi lên từ nhu cầu phòng thủ ngày càng lớn.
Vì sao ngành diệt virus bùng nổ nhanh như vậy
Có ba lý do khiến antivirus từ một công cụ kỹ thuật trở thành ngành công nghiệp thực sự.
- Máy tính cá nhân phổ biến hơn: Khi PC xuất hiện rộng rãi ở văn phòng và gia đình, virus không còn là vấn đề của phòng thí nghiệm mà thành rủi ro đại chúng.
- Virus lây qua đĩa mềm rồi qua Internet: Ban đầu là boot sector virus và file infector, sau đó là macro virus, email worm, rồi malware tải qua web.
- Người dùng cần một sản phẩm dễ hiểu: Không phải ai cũng có thể tự phân tích mã độc. Họ cần một nút bấm đơn giản: quét, phát hiện, cách ly, cập nhật.
Từ diệt virus sang bảo mật toàn diện
Điều thú vị là rất nhiều công ty “diệt virus” về sau không còn chỉ bán phần mềm diệt virus. Khi spyware, trojan, rootkit, ransomware và phishing bùng phát, antivirus phải mở rộng thành endpoint security, rồi thành bộ giải pháp bảo mật toàn diện.
Norton từ chỗ gắn với antivirus đã mở rộng sang bảo vệ danh tính, VPN và chống lừa đảo. McAfee từng trở thành thương hiệu đại chúng trên hàng triệu máy tính cài sẵn. Avast và AVG trở nên quen thuộc với người dùng phổ thông. Kaspersky nổi bật với năng lực phân tích mã độc chuyên sâu. Cốt lõi vẫn là một ý tưởng cũ: phát hiện hành vi độc hại trước khi nó gây hại cho dữ liệu và tiền bạc.
Bài học lịch sử còn nguyên giá trị đến hôm nay
Lịch sử ngành diệt virus cho thấy một quy luật quen thuộc trong an ninh mạng: mỗi khi công nghệ phổ cập, tấn công sẽ đi theo sau và phòng thủ buộc phải trưởng thành. Antivirus ra đời không phải vì giới công nghệ thích làm thêm sản phẩm mới, mà vì người dùng thật sự bắt đầu mất dữ liệu, mất thời gian và mất tiền.
Ngày nay, khái niệm “diệt virus” có thể nghe hơi cũ so với EDR, XDR hay AI security, nhưng gốc rễ của mọi công cụ bảo mật hiện đại vẫn nằm ở những năm đầu đó: hiểu mối đe dọa, phát hiện dấu hiệu bất thường và ngăn chặn trước khi thiệt hại lan rộng.
Hồ sơ này sẽ còn mở rộng
Trong tuyến bài Hồ sơ, vncybers sẽ tiếp tục đào sâu vào các cột mốc như CIH, WannaCry, Y2K, SQL injection, Morris Worm, Stuxnet, cũng như sự hình thành của các khái niệm như hacker mũ trắng, mũ đen, pentest hay social engineering. Đây là những câu chuyện cũ nhưng vẫn định hình cách chúng ta hiểu về bảo mật hôm nay.
VNCyberS tổng hợp từ: Avast, Hotspot Shield, các tư liệu lịch sử về Bernd Fix, G Data, McAfee và sự phát triển của ngành antivirus
Tiếng Việt
English